Γιατί καταρρέει το πολιτικό κέντρο στην Ευρώπη; Η οργή της μεσαίας τάξης και η άνοδος των άκρων

Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση και η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς αλλάζουν τον πολιτικό χάρτη. Πόσο βαθιά είναι η ρήξη ανάμεσα στους Ευρωπαίους πολίτες και τα κόμματα που τους εκπροσωπούσαν επί δεκαετίες;

Η Ευρώπη αλλάζει. Και μαζί της αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο οι πολίτες αντιμετωπίζουν την πολιτική.

Στη Γαλλία, τα παραδοσιακά κόμματα δυσκολεύονται να ανακτήσουν την επιρροή που είχαν στο παρελθόν. Στη Γερμανία, μια χώρα που για δεκαετίες αποτελούσε σημείο αναφοράς πολιτικής σταθερότητας, η εκλογική ενίσχυση της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) έχει μεταβάλει τους πολιτικούς συσχετισμούς. Στην Ιταλία, η πολιτική δεξιά έχει αναδιαμορφωθεί, ενώ σε αρκετές ακόμη ευρωπαϊκές χώρες νέα κόμματα αμφισβητούν τις παραδοσιακές ισορροπίες.

Τα εκλογικά αποτελέσματα δεν λένε παντού την ίδια ιστορία. Αποκαλύπτουν, ωστόσο, ότι μεγάλα τμήματα των ευρωπαϊκών κοινωνιών αναζητούν διαφορετικές μορφές πολιτικής εκπροσώπησης.

Τι έχει συμβεί;

Έγιναν οι Ευρωπαίοι περισσότερο ακραίοι; Απέτυχαν τα παραδοσιακά κόμματα να αντιληφθούν τις κοινωνικές αλλαγές; Ή μήπως πίσω από την πολιτική δυσαρέσκεια βρίσκεται μια βαθύτερη αμφισβήτηση του οικονομικού μοντέλου που διαμόρφωσε τη μεταπολεμική Ευρώπη;

Η απάντηση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στις κάλπες. Βρίσκεται και στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η Ευρώπη των οικονομικών δεικτών και η Ευρώπη της καθημερινότητας

Για πολλές δεκαετίες, η ευρωπαϊκή μεσαία τάξη στηρίχθηκε σε μια σχετικά απλή προσδοκία: η εργασία, η εκπαίδευση και η συνέπεια θα εξασφάλιζαν μια αξιοπρεπή ζωή και, ενδεχομένως, ένα καλύτερο μέλλον για την επόμενη γενιά.

Η απόκτηση κατοικίας, η δυνατότητα δημιουργίας οικογένειας, οι διακοπές, οι αποταμιεύσεις και μια στοιχειώδης οικονομική ασφάλεια αποτελούσαν αναγνωρίσιμα στοιχεία αυτής της προσδοκίας.

Σήμερα, για ένα σημαντικό μέρος των εργαζομένων, η εικόνα είναι πιο περίπλοκη.

Οι τιμές έχουν αυξηθεί αισθητά σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Το κόστος στέγασης απορροφά σημαντικό μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Οι νέοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην ανεξαρτητοποίησή τους, ενώ πολλοί μεγαλύτεροι εργαζόμενοι ανησυχούν για την οικονομική τους ασφάλεια.

Η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού δεν σημαίνει ότι οι τιμές επιστρέφουν στα προηγούμενα επίπεδα. Σημαίνει απλώς ότι αυξάνονται με βραδύτερο ρυθμό.

Αυτή η διαφορά έχει μεγάλη σημασία.

Μια κυβέρνηση μπορεί να παρουσιάζει στοιχεία οικονομικής ανάπτυξης, αύξησης της απασχόλησης ή βελτίωσης των δημόσιων οικονομικών. Ο πολίτης, όμως, αξιολογεί την οικονομία και μέσα από τον οικογενειακό προϋπολογισμό του.

Αν το διαθέσιμο εισόδημά του δεν επαρκεί για τις ανάγκες και τις προσδοκίες του, οι θετικοί μακροοικονομικοί δείκτες δύσκολα αρκούν για να ανατρέψουν την προσωπική του εμπειρία.

Όταν η μεσαία τάξη αρχίζει να χάνει την ασφάλειά της

Τα στοιχεία του ευρωπαϊκού οργανισμού Eurofound αποτυπώνουν μια κοινωνία που εξακολουθεί να αισθάνεται οικονομική πίεση.

Στη διαδικτυακή έρευνα «Living and Working in the EU» του 2025, η οποία συγκέντρωσε απαντήσεις από 27.200 συμμετέχοντες, το 61% όσων ανήκαν σε νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος δήλωσε δυσκολία να τα βγάλει πέρα. Στα νοικοκυριά υψηλού εισοδήματος το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 9%.

Η έρευνα κατέγραψε επίσης αυξημένη οικονομική δυσκολία στις μεσαίες ηλικίες, ανασφάλεια μεταξύ των ενοικιαστών και χαμηλότερη θεσμική εμπιστοσύνη στις οικονομικά ασθενέστερες ομάδες.

Τα ευρήματα δεν αποτελούν αντιπροσωπευτική δημοσκόπηση ολόκληρου του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι, όμως, μια σοβαρή ένδειξη για τις πιέσεις που αντιμετωπίζουν διαφορετικά κοινωνικά στρώματα.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικά είναι τα στοιχεία για την κατοικία.

Σύμφωνα με τη Eurostat, από το 2010 έως το δεύτερο τρίμηνο του 2025 οι τιμές αγοράς κατοικιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση αυξήθηκαν συνολικά κατά 60,5%, ενώ τα ενοίκια κατά 28,8%. Πρόκειται για ευρωπαϊκούς μέσους όρους, που αποκρύπτουν σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα κερδίζει ένας εργαζόμενος.

Είναι τι μπορεί να κάνει με αυτά.

Και όταν ένας άνθρωπος εργάζεται, πληρώνει φόρους, προσπαθεί να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, αλλά εξακολουθεί να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να προχωρήσει οικονομικά, η απογοήτευση μπορεί να αποκτήσει πολιτικό περιεχόμενο.

Δεν πρόκειται αναγκαστικά για φτώχεια. Πρόκειται συχνά για την απώλεια της αίσθησης ότι το αύριο θα είναι καλύτερο από το σήμερα.

Γερμανία: Η εκλογική ανατροπή στην καρδιά της Ευρώπης

Η Γερμανία προσφέρει ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολιτικής μεταβολής.

Στις ομοσπονδιακές εκλογές του Φεβρουαρίου 2025, η AfD συγκέντρωσε 20,8% των δεύτερων ψήφων, διπλασιάζοντας το ποσοστό 10,4% που είχε καταγράψει το 2021.

Την ίδια περίοδο, οι Σοσιαλδημοκράτες (SPD) υποχώρησαν από το 25,7% στο 16,4%, ενώ οι Χριστιανοδημοκράτες και οι Χριστιανοκοινωνιστές, CDU και CSU, συγκέντρωσαν συνολικά 28,6%.

Τα στοιχεία αυτά δεν αποδεικνύουν ότι όλοι οι ψηφοφόροι της AfD εγκατέλειψαν τα παραδοσιακά κόμματα για τον ίδιο λόγο.

Δείχνουν, όμως, πόσο βαθιά έχει μεταβληθεί ο πολιτικός ανταγωνισμός.

Η γερμανική περίπτωση συνδέει αρκετές διαφορετικές ανησυχίες: την πορεία της βιομηχανίας, τις τιμές ενέργειας, τις οικονομικές προοπτικές, τη μετανάστευση, την κοινωνική ένταξη και τις πολιτισμικές αλλαγές.

Για ορισμένους ψηφοφόρους κυριαρχεί η οικονομική ανασφάλεια. Για άλλους, η μεταναστευτική πολιτική και ζητήματα εθνικής ταυτότητας. Για άλλους, η δυσαρέσκεια με το πολιτικό προσωπικό και τον τρόπο λήψης αποφάσεων.

Η πραγματικότητα είναι σύνθετη και δεν επιτρέπει εύκολες γενικεύσεις.

Αυτό, όμως, δεν μειώνει τη σημασία της μετατόπισης. Αντιθέτως, καθιστά επιτακτική την ανάγκη να κατανοήσουμε ποια κοινωνικά προβλήματα και ποιες πολιτικές επιλογές την τροφοδοτούν.

Γαλλία: Η αναζήτηση πολιτικής εκπροσώπησης

Η Γαλλία αποτελεί ένα διαφορετικό παράδειγμα.

Στον πρώτο γύρο των βουλευτικών εκλογών του 2024, η Εθνική Συσπείρωση (Rassemblement National) συγκέντρωσε 29,26% των έγκυρων ψήφων, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του γαλλικού υπουργείου Εσωτερικών.

Η ευρύτερη αριστερή εκλογική συμμαχία συγκέντρωσε 28,06%, ενώ η προεδρική συμμαχία Ensemble περιορίστηκε στο 20,04%.

Το αποτέλεσμα δεν αποτυπώνει μόνο την ενίσχυση της εθνικιστικής δεξιάς. Δείχνει και τη μετατόπιση της πολιτικής αντιπαράθεσης προς διαφορετικούς πόλους, με την προεδρική παράταξη να αντιμετωπίζει αυξημένη πίεση.

Η γαλλική κοινωνία συζητά επί χρόνια για την αγοραστική δύναμη, τις περιφερειακές ανισότητες, τη μετανάστευση, τη δημόσια ασφάλεια, την κοσμικότητα του κράτους και τη σχέση της πολιτικής εξουσίας με τους πολίτες.

Η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται στις φτωχότερες περιοχές ούτε εκφράζεται αποκλειστικά από έναν πολιτικό χώρο.

Αυτό είναι και το στοιχείο που καθιστά τη γαλλική περίπτωση ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: η αμφισβήτηση της πολιτικής εκπροσώπησης εκφράζεται από διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες.

Καταρρέει πράγματι το πολιτικό κέντρο;

Εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική διευκρίνιση.

Ο τίτλος του άρθρου θέτει ένα πραγματικό πολιτικό ερώτημα, αλλά τα ευρωπαϊκά δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν μια ομοιόμορφη κατάρρευση του κέντρου σε όλες τις χώρες.

Στις ευρωεκλογές του 2024, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα παρέμεινε η μεγαλύτερη πολιτική ομάδα, με 188 από τις 720 έδρες. Οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες ακολούθησαν με 136 έδρες, ενώ η φιλελεύθερη ομάδα Renew Europe εξέλεξε 77 ευρωβουλευτές.

Παράλληλα, οι Πατριώτες για την Ευρώπη συγκρότησαν ομάδα 84 εδρών, οι Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές 78 εδρών και η Ευρώπη των Κυρίαρχων Εθνών 25 εδρών.

Οι ομάδες αυτές διαφέρουν μεταξύ τους και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν ως ένας ενιαίος πολιτικός χώρος.

Η ευρωπαϊκή εικόνα αποτυπώνει, επομένως, ενίσχυση διαφορετικών αντισυστημικών ή ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων σε ορισμένες χώρες, αλλά και διατήρηση σημαντικής επιρροής από παραδοσιακούς πολιτικούς σχηματισμούς.

Το πολιτικό κέντρο δεν εξαφανίστηκε.

Ωστόσο, η δυνατότητά του να εκφράζει ευρείες κοινωνικές συμμαχίες αμφισβητείται σε αρκετά κράτη.

Και αυτή η διαπίστωση είναι ίσως σημαντικότερη από μια γενική αναφορά στην άνοδο των άκρων.

Το μεταναστευτικό και η αίσθηση ότι οι κοινωνίες αλλάζουν

Η οικονομία αποτελεί σημαντικό μέρος της εξήγησης, αλλά όχι το σύνολό της.

Το μεταναστευτικό έχει αποκτήσει ιδιαίτερο βάρος στις ευρωπαϊκές πολιτικές αντιπαραθέσεις.

Στο Ευρωβαρόμετρο του φθινοπώρου 2025, το 20% των ερωτηθέντων ανέφερε τη μετανάστευση μεταξύ των σημαντικότερων ζητημάτων που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Οι ανησυχίες των πολιτών δεν αφορούν πάντοτε μόνο τον αριθμό των αφίξεων.

Αφορούν επίσης την ικανότητα των κρατών να ελέγχουν τα σύνορά τους, την αποτελεσματικότητα των διαδικασιών ασύλου, την κοινωνική ένταξη, τη δημόσια ασφάλεια και τη διατήρηση κοινών κανόνων συμβίωσης.

Σε ορισμένες κοινωνίες, η συζήτηση περιλαμβάνει και τον ρόλο του Ισλάμ στη δημόσια ζωή, τη θρησκευτική ελευθερία, την κοσμικότητα του κράτους και την αντιμετώπιση του θρησκευτικού εξτρεμισμού.

Εδώ απαιτούνται σαφείς διακρίσεις. Η μουσουλμανική θρησκευτική ταυτότητα δεν ταυτίζεται με τον ισλαμισμό ως πολιτική ιδεολογία ούτε με τον βίαιο εξτρεμισμό.

Αντίστοιχα, η ανησυχία ενός πολίτη για τον έλεγχο της μετανάστευσης δεν αποδεικνύει από μόνη της ξενοφοβική στάση.

Η ουσιαστική συζήτηση αφορά την αποτελεσματικότητα των δημόσιων πολιτικών, την τήρηση των νόμων, την προστασία των δικαιωμάτων και τη δυνατότητα κοινωνικής συνοχής.

Αυτά τα ζητήματα επηρεάζουν τον πολιτικό ανταγωνισμό και δεν μπορούν να παραμεριστούν από μια σοβαρή ανάλυση της ευρωπαϊκής πραγματικότητας.

Το κατά πόσο οι κυβερνήσεις ανταποκρίθηκαν στις κοινωνικές ανησυχίες, και με ποια αποτελέσματα, αποτελεί ένα από τα βασικά ερωτήματα του αφιερώματός μας.

Η κρίση εμπιστοσύνης δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη της Ευρώπης

Υπάρχει, ωστόσο, και μια σημαντική αντίφαση.

Παρά την πολιτική δυσαρέσκεια, μεγάλα τμήματα των Ευρωπαίων εξακολουθούν να αναγνωρίζουν τα οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο του φθινοπώρου 2025, το 74% των ερωτηθέντων εκτιμούσε ότι η χώρα του είχε ωφεληθεί από τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ το 59% δήλωνε αισιοδοξία για το μέλλον της.

Η εμπιστοσύνη προς την ίδια την ΕΕ βρισκόταν στο 48%.

Τα στοιχεία αυτά δυσκολεύουν την ερμηνεία ότι οι Ευρωπαίοι απορρίπτουν συλλήβδην την ευρωπαϊκή ιδέα.

Ενδεχομένως, ένα μέρος της κοινωνικής δυσαρέσκειας να αφορά περισσότερο την αποτελεσματικότητα των κυβερνήσεων, την ποιότητα της πολιτικής εκπροσώπησης και τον τρόπο εφαρμογής συγκεκριμένων πολιτικών.

Είναι διαφορετικό να αμφισβητεί κανείς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί και διαφορετικό να επιθυμεί την κατάργησή τους.

Η διάκριση αυτή είναι καθοριστική για να ερμηνεύσουμε σωστά τις πολιτικές μετατοπίσεις.

Η Ελλάδα δεν βρίσκεται έξω από αυτή τη συζήτηση

Η Ελλάδα ακολούθησε μια ιδιαίτερη διαδρομή.

Η οικονομική κρίση, τα μνημόνια, η μακροχρόνια πίεση στα εισοδήματα και η αναδιάταξη του κομματικού συστήματος είχαν ήδη μεταβάλει τη σχέση σημαντικού μέρους της κοινωνίας με την πολιτική πριν από τις πρόσφατες ευρωπαϊκές εξελίξεις.

Η ελληνική εμπειρία υπενθυμίζει ότι οι παραδοσιακές κομματικές ισορροπίες μπορούν να αλλάξουν ριζικά όταν η οικονομική κρίση συνδυάζεται με απώλεια εμπιστοσύνης.

Σήμερα, τα ζητήματα της ακρίβειας, της στέγασης, των χαμηλών εισοδημάτων, της δημογραφικής γήρανσης και της προοπτικής των νεότερων γενεών διατηρούν τη σημασία τους.

Ωστόσο, η Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς μια μικρογραφία της Γαλλίας ή της Γερμανίας.

Η ιστορική εμπειρία, οι κοινωνικές συνθήκες και το πολιτικό σύστημα είναι διαφορετικά.

Γι’ αυτό και η ελληνική διάσταση θα εξεταστεί ξεχωριστά στη συνέχεια του αφιερώματος.

Το μεγάλο ερώτημα: Ποιος εκπροσωπεί σήμερα τη μεσαία τάξη;

Επί δεκαετίες, το πολιτικό κέντρο στην Ευρώπη βασίστηκε σε ευρείες κοινωνικές συμμαχίες.

Εργαζόμενοι, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, δημόσιοι υπάλληλοι, ελεύθεροι επαγγελματίες και οικογένειες με διαφορετικά εισοδήματα μπορούσαν να αναγνωρίσουν κοινά συμφέροντα σε πολιτικές που υπόσχονταν οικονομική ανάπτυξη, κοινωνική προστασία και σταθερότητα.

Αυτές οι συμμαχίες δεν έχουν εξαφανιστεί. Δοκιμάζονται, όμως, από μεταβολές στην εργασία, στις τιμές, στις κοινωνικές προσδοκίες και στις αντιλήψεις για τον ρόλο του κράτους.

Ένας εργαζόμενος που ανησυχεί για το ενοίκιο, ένας επιχειρηματίας που δυσκολεύεται με το λειτουργικό κόστος, ένας νέος που δεν βλέπει προοπτική ανεξαρτητοποίησης και ένας πολίτης που θεωρεί ανεπαρκή τη μεταναστευτική πολιτική μπορεί να εκφράζουν διαφορετικά προβλήματα.

Δεν είναι δεδομένο ότι θα επιλέξουν την ίδια πολιτική απάντηση.

Το κοινό τους χαρακτηριστικό, όταν υπάρχει, είναι η αναζήτηση εκπροσώπησης και αποτελεσματικών λύσεων.

Εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της ευρωπαϊκής πολιτικής μεταβολής.

Όχι στο ότι οι κοινωνίες κινούνται όλες προς μία ιδεολογική κατεύθυνση, αλλά στο ότι οι πολιτικές ταυτότητες και οι παραδοσιακές κομματικές συμμαχίες επαναπροσδιορίζονται.

Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει μόνο μια αντιπαράθεση μεταξύ κέντρου και άκρων.

Αντιμετωπίζει και μια βαθύτερη δοκιμασία: κατά πόσο οι δημοκρατικοί θεσμοί και οι πολιτικές δυνάμεις μπορούν να ανταποκριθούν στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές που βιώνουν οι πολίτες.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος κερδίζει τις επόμενες εκλογές.

Είναι ποιος μπορεί να πείσει ότι η εργασία θα προσφέρει αξιοπρεπή διαβίωση, ότι οι δημόσιες υπηρεσίες θα λειτουργούν, ότι οι νόμοι θα εφαρμόζονται και ότι η επόμενη γενιά θα έχει πραγματικές ευκαιρίες.

Αν αυτές οι προσδοκίες παραμένουν ανεκπλήρωτες, η πολιτική δυσαρέσκεια δύσκολα θα εξαντληθεί σε μία εκλογική αναμέτρηση.

Γιατί στο τέλος, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν καταρρέει το πολιτικό κέντρο. Είναι τι συμβαίνει στην κοινωνία που επί δεκαετίες το στήριζε.

Στο επόμενο μέρος: Η μεσαία τάξη υπό πίεση: Εργάζονται περισσότερο, αλλά μπορούν να ζήσουν καλύτερα;

Η συνέχεια του ερευνητικού αφιερώματος θα εξετάσει τα πραγματικά εισοδήματα, το κόστος κατοικίας, την αγοραστική δύναμη και το κατά πόσο το ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο εξακολουθεί να προσφέρει προοπτικές κοινωνικής ανόδου.